Lenga piemontèisa

Ël piemontèis a l’é na lenga romanza, visadì derivà dal latin.

A l’é la lenga natural dël Piemont e a l’era parlà sensa distinsion da tute le categorìe sossiaj. A l’é assè sgnor ‘d literatura, butand ant ël cont tuti ij géner literari: romanz, teatro, poesìa, giornaj, papé ofissiaj e via fòrt. A l’é arconossù dal Consèj d’Euròpa e da l’UNESCO e a l’é sota la tua dle laj regionaj 26/1990 e 37/1997.

Sò vocabolari a l’é d’apopré 40.000 paròle. A së stima ch’a sio bon a parlé o a capì ël piemontèis almanch 2,5 milion ëd përson-e, mentre che almanch 500.000-600.000 a sarìo bon ëdcò a leslo e a scrivlo.

Pais andoa ch’as parla piemontèis

Ël piemontèis as parla, con le rispetive variante locaj:

La provincia dël Verban-Cusi-Òssola e la pì part ëd cola ‘d Noara a deuvro ‘d dialèt dla lenga lombarda, mentre che ant le comun-e dla provincia ‘d Coni ch’a confin-o con la Liguria as parlo ‘d dialèt ligurin. Ëd pì, ant le valade dël Turinèis e dël Conèis ël piemontèis a conviv con ij patoà ossitan (a sud) e franch-provensaj (a nòrd), visadì che chi a parla patoà a l’é bon a parlé ‘dcò an piemontèis.

Tutun, a venta armarché che, dantorn ai confin dël bass Piemont a l’é soens mal fé stabilì andoa a finiss la lenga piemontèisa e andoa a ancamin-o cole lombarda o lìgur.

Ij dialèt

Bele ch’a sìa na lenga unitaria, ël piemontèis a pija vàire forme, o dialèt, a sconda dij pòst. La forma considerà d’arferiment a l’é dita piemontèis comun: ës piemontèis comun a pija për base ël dialèt ëd Turin e dj’anviron; a l’é ‘l pì dovrà an literatura e a l’é capì e bin acetà daj locutor ëd tuti ij dialèt ëd Piemont. Ant j’ani andarera, për esempi, un comerciant ëd Vërsèj a parlava an dialèt vërslèis con ij client ëd soa sità, ma se a l’avìa da fé con ëd gent ëd Coni o d’Ast, a dovrava ël piemontèis comun. Comsëssìa, a l’é opinion spantià che ël piemontèis pì bon e genit a sia apoprè col dle bande antra Susa, Turin, CherPinareul e Salusse (fasend atension che an sità ancheuj un përfond ëd gent a deuvra un dialèt motobin contaminà da l’italian).

Na division grossera dij dialèt dël piemontèis a l’é l’arpartission an:

Comparassion con ij dialèt

  • Turinèis: N’òm a l’avìa doi fieuj. Col pì giovo l’ha dit a sò padre: “Deme la parte dij ben che a ‘m toca!” E chiel ëd coj ben a l’ha fane doe part. E da lì a pòchi dì ël fieul pì giovo, butà ansema tut col che a l’avia tirà dij sò ben, a l’é andassne ant un pais leugn, e ambelelà, mnand na vita plandron-a e lussuriosa, a l’ha sgairà soa part.
  • Astësan: Un òm l’avia doi fieui. E ël pù giovo a l’ha dit a sò pari: “Pari, deme on po’ la mia part!” E ël pari l’ha divis le sostanse fra lor. Da lì a pòchi dì, essènà tuti radunà, ël pù giovo a l’è partì per un pais lontan, e là l’ha dissipà la soa part, vivend lussuriosament.
  • Lissandrin: In òm o l’éiva du fieu. Ër pù giovo ëd ‘sti fieu o g’ha dicc a seu pari: “Papà, dam ra part di ben ch’o ‘m toca!”. E lù o-j ha spartì e o g’ha dacc ra sò part. E da léi a pòch dì, ër fieu pù giovo o g’ha facc sù tut e o l’è ‘ndacc ant in pais lontan, e là o l’ha sgarà tut ër facc seu a fè dër sbauci.
  • Vërslèis: N’òmo l’ava doj fieuj. Col pù giovo l’ha diji al pari: “Oh pari, dami la mè part, lòn ch’a peul tochèmi!”. E ‘l pari l’ha fat la divisiòn an dovi part. E pòich dì dòp ël fieul pù cito l’ha rabajà sù tut lòn ch’a-j ëspiciava e l’ha ‘ndàsni ant ën paìs lontan, belilà, l’ha campassi an malora a fòrsa ‘d fè ‘l fòl e ‘l plandròn.
  • Bielèis: Un òm a l’eja doj fieuj. E l’ultim di doj a-j ha diccie a sò pare: “Pare, deme la mia part ëd só ch’a ‘m ven!”. E cël a j’ha daccie a tucc doj la soa part. Da lì a ‘n quaj dì, ‘sto fieul pù giovo a l’ha butà tut ënsema e a l’ha facc sò fagòt, e a l’è andasne ant un pais da lons, e là, a ribòte ëd tucc ij color, a l’ha sgarà tut ël facc sò.
  • Langhèt: Un òm o r’avia doi fieui. Ël pì pcit un dì o r’ha dit a sò pare: “Pare, dème ra part ch’a ‘m ven!”. Ël pare, sentend sosì, o r’ha fat ra part e o r’ha daje lo ch’i tocava. Da lì a pòch dì, ‘st fieul r’ha butà tut ër fat sò ansèm e o ‘s n’è andàsne ant un pais lontan motoben, e ansì là o r’ha sgheirà tut an fé ël bagordon.
  • Parlà ëd Coni: Un òm a l’ha avù doi fieui. E ‘l pì giovo ëd costi l’ha dit al pare: “Pare, deme la mia part!”. E chiel j’ha daje lo ch’a-j tocava. Passà quaich dì, radunasse tut, ël fieul pì giovo s’è partisne da cà pr’ëd pais lontan, e a l’ha mangià ‘l fèit sò ant le ribote.
  • Canavzan: Un òm a l’avia dui fieui. Ël pì giovën a-j ha dit a sò pare “Pare, i veui ch’im daje lo ch’a më ven!”. E ël pare a j’ha det la soa part. Da lì in pòchi ëd dì a s’è fet sò fagòt, e a l’è andèt ënt un pais lontan, e a l’ha sgoliardà tut.
  • Valsusa: N’òm a l’avia doj fieuj. Ël pì giov a l’ha dit a sò par: “Par, i veul mia part do bin.” E ‘l par a l’ha dajla. Pòch dòp a l’ha pijà e a l’è andait leugn, antè ch’a l’ha sgairà tut.
  • Pinareule anviron: N’òm a l’avia dòj fieuj. Ël pì giov a l’ha dit a sò pare: “Pare, i veul mia part ëd bin.” E ‘l pare a l’ha dajla. Pòch dòp a l’ha pijà e a l’è andait leugn, antè ch’a l’ha sgairà tut.
  • Vilaneuva e ‘ntorn( Mathi, Balangé, Li Cafasi,…) N’òm a j’avè dòij fieuj. Ch-l pì gio a ij ha dit a so pari: “Demi lonch a ‘ m vin!” Parej sò pari a i j a fêt mecia ‘t tuij ij beni. Da lì a chij dì ‘l fij a s’é pija soa ròba e a l’è ‘ndêt ijà logn peuij a s’ é butà a bata ciòma, a fa ribotta, e ‘nt ‘na man vira a i j ha sghêra tutt.

16 de agosto de 2018 -

Recibe los nuevos artículos directamente en tu email

Te llegará un email a tu correo para verificar la dirección, revisa tu carpeta de spam si no te llega, de lo contrario el sistema no te enviará los nuevos artículos.

¿Te apetece comentar el artículo? Pásate por Facebook para unirte a la conversación.

Recibe los nuevos artículos directamente en tu email